Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce, dzięki czemu nie będą zbierane żadne informacje.

Konfucjusz wiecznie żywy - symbolika nefrytu we współczesnym języku mandaryńskim

Kultura
Typography

Chiński termin yù (玉) przyjęło się tłumaczyć zwykle jako nefryt lub rzadziej jadeit, jednak nie stanowi on nazwy żadnego konkretnego rodzaju minerału lub skały, lecz różne okazy kamieni ozdobnych, obdarzonych pewnym zestawem charakterystycznych cech, wyodrębnionych właśnie na podstawie obserwacji dwóch wymienionych powyżej kamieni.

Poza nimi, owe wymagania dotyczące twardości, barwy, struktury i połysku spełniają także takie rodzaje minerałów jak jaspis, agat, maw-sit-sit czy chloromelanit, jednak Chińczycy nigdy nie widzieli potrzeby szczegółowego rozróżniania poszczególnych typów kamieni, przywiązując raczej wagę do właściwości poszczególnych skał, a nie do ich składu chemicznego. Jedyna klasyfikacja dotyczyła koloru i wyodrębniła się ze względów czysto pragmatycznych.

Nefryt, jako kamień nie tylko czczony przez starożytnych, ale też trudny w obróbce, znalazł uznanie także w oczach Konfucjusza (Kǒngzǐ 孔子). Żady pojawiają się w jego dziełach wielokrotnie, najczęściej pełniąc rolę metafory, za pomocą której przyrównywał długotrwały i żmudny proces obróbki artefaktów do trudów procesu kształtowania charakteru, ale w obu przypadkach wynik uznawał za wart olbrzymiej ilości pracy, włożonej w wydobycie piękna z kamienia lub z człowieka. Nefryt pełni też funkcję synonimu człowieka idealnego pod względem moralnym i intelektualnym, szanującego tradycję i sumiennie uczestniczącego w rytuałach, który przez całe życie poszukuje mądrości i z oddaniem służy rodzinie i władcy, co widać w anegdotach z Dialogów konfucjańskich (Lúnyǔ 论语). Wreszcie nefryt w pismach Konfucjusza jest sam w sobie uosobieniem wszystkiego, co dobre i wysublimowane, a więc pozwalające człowiekowi na wzniesienie się ponad ograniczającą go fizyczność i wrodzony egoizm. Widać to choćby na przykładzie fragmentów Księgi Rytuałów (Lǐjì礼记), gdzie poszczególne cechy fizyczne żadu porównane zostają do odpowiadających im cnót lub cenionych przez Konfucjusza umiejętności. Początkowo liczba tych atrybutów sięgała nawet jedenastu, jednak w dziełach kolejnych komentatorów sukcesywnie malała, aż w epoce Táng zachowało się już tylko pięć, najczęściej wiązanych z Pięcioma Cnotami (Wǔcháng 五常), czyli pięcioma cechami charakteru, które Kǒngzǐ uważał za najbardziej fundamentalne. Są to: rén (仁–'humanitaryzm'), yì (义–'sprawiedliwość/ praworządność'), lǐ (礼–'rytuał'), zhì (智–'mądrość') i xìn (信–'zaufanie'). 

Wpływ koncepcji Konfucjusza na współczesny język mandaryński widać zarówno w strukturze poszczególnych znaków, wyrazów, jak i w idiomach i przysłowiach chińskich. Element yù (玉) oznaczający 'nefryt, jadeit' w znakach pisma chińskiego występuje zarówno w swojej podstawowej wersji 玉, ale też jako 王 (wáng), co obecnie oznacza 'władcę, króla', choć początkowo znak ten przedstawiał trzy kawałki nefrytu połączone rzemieniem i oznaczał po prostu 'nefryt'. Klucz ten często występuje w rzeczownikach oznaczających różne odmiany nefrytu, jak choćby bì (碧), co oznacza 'ciemnozielony nefryt' lub przedmiotów wykonywanych z tego kamienia, jak choćby charakterystyczne kolczyki jué (璚), krążki bì (璧) i prostopadłościany cóng (琮). Jest też częścią składową nazw innych cenionych w Chinach kamieni szlachetnych, takich jak perła (míngzhū 明珠), bursztyn (hǔpò 琥珀), rubin (hóngbǎoshí 红宝石) czy jaspis (bìyù 碧玉), lub innych znakach związanych z opisem kamieni ozdobnych, takich jak宝(bǎo – 'klejnot, kamień ozdobny), 莹 (yíng – 'blask, połysk klejnotów', też: 'jasny, przejrzysty'), 钰(yù – 'rzadki skarb/klejnot'), 滢(yìng – 'czysta, przejrzysta woda'; też: 'przejrzysty, klarowny, połyskliwy'). Oznacza to, że tak jak w kulturze europejskiej kamienie ozdobne zazwyczaj konfrontowane są z diamentem jako najbardziej cenionym, tak Chińczycy postrzegają i oceniają kamienie przez pryzmat nefrytu i jego właściwości, takich jak twardość, połyskliwość czy przejrzystość i to właśnie nefryt stanowi punkt odniesienia dla określania wartości poszczególnych skał. Ponadto, element 玉 występuje w znaku guó 国 ('państwo, kraj'), który składa się z elementu 囗 (wéi – 'zagroda, odgrodzony obszar') i 玉. Symbolika nefrytu nie tylko znacząco wpłynęła na same znaki współczesnego pisma chińskiego czy terminologię gemmologiczną, ale też określiła kontekst postrzegania cnoty i wartości, wciąż żywych w zbiorowej świadomości Chińczyków, którzy mimo odrzucenia konfucjanizmu wraz z nastaniem komunizmu (1949 rok) wciąż w dużej części żyją według tradycyjnych wzorców, wyznaczonych między innymi przez Konfucjusza właśnie. Znajduje to swoje odbicie w idiomach (chéngyǔ 成语) i związkach frazeologicznych, w dużej mierze odzwierciedlających ścisły związek między cnotą, pięknem i wartościami moralnymi a nefrytem, wciąż żywy w kulturze Państwa Środka. Z tego powodu obecność elementu 'nefryt' zawsze implikuje podkreślenie wyjątkowości opisywanego przedmiotu. Tak na przykład 玉女 (yùnǚ) oznacza 'piękną kobietę', 玉手 (yùshǒu) to 'śnieżnobiałe ręce', 珠玉 (zhūyù -'perły i nefryt') to idiom określający 'wybitne dzieła literackie' lub 'cenione aforyzmy, perły mądrości', a także 'geniusza, wyróżniającą się talentem osobę'. 琼浆玉液 może oznaczać zarówno 'nektar' lub 'ambrozję', ale też 'wino wybitnej jakości', a 金枝玉叶, czyli 'złote gałęzie, nefrytowe liście' to 'ludzie szlachetnego (arystokratycznego) pochodzenia', w szczególności członkowie rodziny władcy, lub 'niezrównana piękność'. 

Nawiązania do konfucjańskiej koncepcji postrzegania nefrytu widać także w przysłowiach chińskich (súyǔ 俗语). “他山之石可以攻玉” („Tā shān zhī shí kěyǐ gong yù”) w dosłownym tłumaczeniu znaczy 'nefryt można wypolerować za pomocą innego kamienia górskiego', co w przenośni oznacza, że jednym ze sposobów na ulepszenie charakteru jest przyjmowanie krytyki. Stwierdzenie to idealnie wpisuje się w kontekst dążenia do doskonałości charakteru, na który tak wielki nacisk kładli konfucjaniści. Inne przysłowie   „书中自有黄金屋,书中自有颜如玉” („Shūzhōng zìyǒu huángjīn wū, shūzhōng zìyǒu yán rú yù”), czyli 'W książkach mieszczą się złote pałace, w książkach znajdują się twarze [kobiet] jakby z nefrytu'. Oznacza to, że pilna nauka przyniesie w przyszłości wspaniałe owoce w postaci bogactwa i pięknych konkubin. Nefryt znów połączony zostaje z takimi zjawiskami jak dostatek pieniędzy czy wyjątkowość urody, podkreślając niezwykłość porównywanych do niego ludzi lub przedmiotów.

Chińska Partia Komunistyczna od 1949 roku realizuje projekt wykorzenienia ze społeczeństwa chińskiego wszelkich wartości i norm, mających swoje źródło w historii starożytnych Chin, ale praktyka pokazuje, że 66 lat starań nie usunie dwóch i pół tysiąca lat kultywowania tradycji. Konfucjusz i jego idee wciąż żyją w umysłach Chińczyków i budzą ich ponowne zainteresowanie, gdyż zwrot ku dokonaniom własnej cywilizacji okazuje się być dobrym sposobem na obronę przez amerykanizacją, która dotyka wszelkich form kultury. Stąd rosnąca popularność ozdób z nefrytu, a także samego kamienia, o czym świadczy fakt, iż jedna trzecia Chinek nosi imię związane z elementem 'nefryt'.

Źródła ilustracji:

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/CMOC_Treasures_of_Ancient_China_exhibit_-_jade_disk.jpg

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/96/Neolithic_jade_dragon,_Hongshan_Culture,_Inner_Mongolia,_1971.jpg

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9a/CMOC_Treasures_of_Ancient_China_exhibit_-_jade_cong.jpg