Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce, dzięki czemu nie będą zbierane żadne informacje.

Smok smokowi nierówny - porównanie zachodniej i chińskiej wizji skrzydlatych gadów

Kultura
Typography

W Europie smoki przeniknęły z legend do literatury fantasy, a stamtąd na karty komiksów i do kinematografii.

Wystarczy wspomnieć przeżywającego ostatnio drugą młodość Smauga, przeniesionego na srebrny ekran ze stron powieści Tolkiena czy bijącą rekordy popularności serię o przygodach młodego czarodzieja, Harry’ego Pottera, który wielokrotnie styka się z tymi stworzeniami lub hit wytwórni DreamWorks „Jak wytresować smoka”. Europejskie to zazwyczaj albo żyjące samotnie, ceniące niezależność istoty, albo całkiem dzikie bestie o gwałtownym temperamencie. Najczęściej nieprzyjazne ludziom, stają się przyczyną nieszczęść i cierpienia, jak na przykład słynny smok z Wawela. Z tego powodu nie budzą dobrych skojarzeń i w mitach często uosabiają zło, choroby czy śmierć, choć zdarzają się wyjątki. Czasem służą pomocą ludziom, często pełniąc wtedy funkcję nieco ekstrawaganckiego środka lokomocji. Zazwyczaj posiadają skrzydła i potrafią latać, a także ziać płomieniem, dlatego łączono je z  żywiołem powietrza albo ognia, rzadziej wody czy ziemi. Najczęściej uwielbiają wszelkie błyskotki i skarby, których zazdrośnie strzegą w podziemiach opuszczonych zamków lub w głębokich  pieczarach, co czyni z nich doskonałych strażników, zaś pokonanie smoka i zdobycie ukrytych kosztowności jest marzeniem niejako swoistym testem męstwa. W literaturze europejskiej oraz podaniach z Bliskiego Wschodu smoki posiadają bystry umysł oraz uchodzą za niezwykle inteligentne, stąd często uosabiają w mitach mądrość.

Trochę inaczej sprawa ma się ze smokami w Państwie Środka. Pojawiają się wraz z początkami chińskiej cywilizacji jako popularny motyw na wyrobach z nefrytu, takich jak małego formatu rzeźby lub jue (璚), czyli półokręgi służące jako zawieszki albo kolczyki, charakterystyczne dla neolitycznej kultury Hongshan, której siedziby zlokalizowano w obrębie terenów dzisiejszych prowincji Anhui, Liaoning i Henan. Z postury smoki te bardziej przypominają węże niż dinozaury i najczęściej nie posiadają skrzydeł (pierwotnie wyposażano je jednak czasem w parę skrzydeł podobnych do skrzydeł nietoperza), lecz mimo to potrafią latać, skręcając ciało w zygzaki na wzór węży morskich. Często też występują w połączeniu z głową świni. W wiekach późniejszych głowę świni zastąpiono pyskiem wielbłąda, dodano łapy tygrysa, innego uważanego w Chinach za święte zwierzęcia, oraz łuski karpia i szpony orła i w ten sposób powstał istniejący również współcześnie wizerunek.

W przeciwieństwie do tych występujących w mitach europejskich i bliskowschodnich, smoki chińskie nie są kojarzone z ogniem, lecz z wodą. Zazwyczaj występują w roli opiekuńczych duchów mórz, rzek i strumieni, ale też chmur i symbolizują deszcz, potrafię też pojawiać się jako tornado albo ulewa. Posiadają władzę nad pogodą, dlatego podczas klęsk suszy lub powodzi wysyłano delegacje, mające przebłagać rozgniewane lub urażone smoki. Smoki występują w najsłynniejszej chińskiej powieści fantastyczno-przygodowej „Wędrówka na Zachód”. Jeden z nich zostaje skazany na śmierć przez swojego ojca, Smoczego Władcy Morza Południowego, za przypadkowe stłuczenie drogocennej wazy. Podczas gdy nieszczęśnik oczekuje na wykonanie wyroku, spotyka go bodhisattwa Guanyin, oferując mu uwolnienie w zamian za towarzyszenie mnichowi Xuanzangowi w niebezpiecznej wyprawie do Zachodniego Raju po święte nauki Mahajamy, których mądrość byłaby w stanie zbawić upadłą ludzkość. Smok wyraża zgodę i zostaje zamieniony w białego wierzchowca, by od tej pory służyć pomocą mnichowi oraz reszcie jego drużyny.

W przeciwieństwie do kultury zachodniej, kultura chińska przedstawia smoki jako istoty dobre, łagodne i przyjazne człowiekowi. Chińczycy cenili je do tego stopnia, że ustanowili smoka symbolem władzy cesarskiej, przez co jego wizerunki, podobnie jak kolor żółty, zarezerwowane były przez długi czas tylko dla dekoracji mających bezpośredni związek z cesarzem, którego też nazywano Synem Smoka, a  jego tron smoczym. W tym kontekście zwierzę to miało symbolizować siłę i mądrość, czyli cechy charakterystyczne dla dobrego władcy. Smok pojawił się też na fladze ostatniej cesarskiej dynastii Qing (1644–1911 rok), jednak po wprowadzeniu republiki zaniechano dalszego wykorzystywania go jako godła państwowego ze względu na złe skojarzenia ze znienawidzonym systemem. Jednak istoty te do dziś cieszą się dużym szacunkiem wśród Chińczyków, o czym świadczą coroczne obchody wyścigów smoczych łodzi jako ważnego elementu obchodów chińskiego Nowego Roku, a także nawiązania do smoków w pseudonimach gwiazd popkultury, takich jak Bruce Lee (李小龙) czy Jackie Chan (成龙).

Istnieją różne hipotezy na temat pochodzenia pierwszych przedstawień tych zwierząt. Jedna z nich dowodzi, że smoki to ubarwiona wersja uproszczonych przedstawień ryb o wydłużonym ciele, szeroko rozpowszechniona wśród kultur neolitycznych, zamieszkujących tereny dzisiejszych Chin. To tłumaczyłoby, dlaczego chińskie smoki pokryte są łuską karpia. Druga hipoteza upatruje w smokach przedstawień pewnego wymarłego już gatunku olbrzymiego krokodyla, posiadającego zdolność wyczuwania nadchodzącego deszczu, co z kolei wyjaśniałoby ścisły związek tych stworzeń z wodą, wyrazisty w chińskim folklorze. Inni naukowcy upatrują pierwszego przedstawienia tych gadów w totemie-godle mitycznego Żółtego Cesarza, który to totem plemienny miał przedstawiać węża, ubogacanego stopniowo w totemy innych klanów, wchodzących w sojusz z legendarnym władcą. Taki sposób przypieczętowywania sojuszy wyposażył wizerunek bazowy w kolejne części ciała, pochodzące od różnych gatunków zwierząt. Oprócz wspomnianych już karpich łusek, orlich szponów i nóg tygrysa można odnaleźć także oczy demona, rybi ogon, rogi wołu i uszy byka. Na wielu przedstawieniach smokom towarzyszy perła jako symbol doskonałości.

Ostatnia hipoteza zakłada związek pomiędzy smokami a szczątkami dinozaurów, odnajdywanymi na terenach Państwa Środka. Pustynia Gobi, druga po Saharze największa pustynia świata, rozciąga się pomiędzy Mongolią a Wyżyną Tybetańską na obszarze ponad 2 milionów km2, obejmując niemal całe północno-zachodnie Chiny. Była świadkiem wzlotów i upadków kolejnych władców, dynastii, imperiów, najazdów ludów barbarzyńskich, podróży obładowanych towarami karawan, zmierzających Jedwabnym Szlakiem ze wschodnich Chin do basenu Morza Śródziemnego i z powrotem. Lecz pustynia istniała na długo przed ukształtowaniem się cywilizacji chińskiej, dając schronienie wielu gatunkom dinozaurów, których szczątki oraz skamieniałe jaja ukrywała przed ciekawskimi aż do XX wieku. Naukowcy są raczej zgodni w kwestii genezy opowieści o smokach, upatrując ich źródła właśnie w szkieletach gadów, zasiedlających niegdyś Ziemię. Prawdopodobnie ludzie żyjący kilka tysięcy lat temu na terenach dzisiejszych Chin stykali się ze szczątkami nieznanych im stworzeń o budzących grozę cechach, silnie pobudzających wyobraźnię. Tym bardziej, że w naturze ludzkiej leży potrzeba wysłuchiwania strasznych historii, a ciężko znaleźć temat lepszy niż dużych rozmiarów jaszczury uzbrojone w pokaźny komplet uzębienia oraz przeróżne narośle, płytki i kolce. Wiele ze znajdowanych szkieletów należy do teropodów, z których wywodzi się między innymi słynny Tyrannosaurus Rex.

Bez względu na to, jakie jest pochodzenie chińskich smoków, znacznie się one różnią od wizerunku tych mitycznych gadów, utrwalonego w kulturze zachodniej. Wzrost zainteresowania orientem, wyraźnie zauważalny w ostatnich latach, przenosi się także na te stworzenia, które nawet, jeśli pojawiają się w tekstach kultury europejskiej i amerykańskiej, to przejmują coraz więcej cech od swoich orientalnych kuzynów. Są coraz bardziej przyjazne oraz poddane człowiekowi („Jak wytresować smoka”, „Eragon”), a dzikość ustępuje miejsca mądrości („Ostatni smok”) oraz wielkoduszności. Odchodzi się także stopniowo od wiązania smoków z płomieniami buchającymi z paszczy i kłębami dymu na rzecz panowania nad pogodą, w tym też burzą i deszczem („Jak wytresować smoka”). Wprowadza to nieco świeżości do postmodernistycznego zastoju zachodniej cywilizacji, która cierpi na coraz dotkliwszy brak inwencji.

Źródła ilustracji

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/17/Krakowdragon.jpg

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/63/SummerPalace3.jpg

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Chinese_character_%E9%BE%8D_-_Dragon.gif/640px-Chinese_character_%E9%BE%8D_-_Dragon.gif

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Flag_of_the_Qing_dynasty_%281862-1889%29.png