Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce, dzięki czemu nie będą zbierane żadne informacje.

Złoto, perły i nefryt, czyli różne twarze bogactwa w chińskich idiomach

Kultura
Typography

Ogłoszenie teorii względności opracowanej przez Alberta Einsteina zrewolucjonizowało postrzeganie niemal każdego aspektu rzeczywistości, wprowadzając ludzkość w erę względności właśnie.

Na początku względne były czas i przestrzeń, teraz względne jest już wszystko. Relatywizm przeniknął nie tylko do fundamentalnych zagadnień o naturze transcendentnej, takich jak etyka czy religia, ale wyznaczył też nową epokę w historii ludzkości, kiedy każdy może w niespotykanie dotąd szerokim stopniu modelować rzeczywistość według własnego uznania. Mimo że indywidualizm odgrywa teraz rolę pierwszoplanową w kształtowaniu nowoczesnych społeczeństw, to jednak istnieje wiele aspektów wspólnych dla ludzi żyjących w każdym czasie i w każdym miejscu, takich jak na przykład zamiłowanie do rzeczy pięknych, które często uznawane są za piękne na podstawie tych samych kryteriów, tożsamych w niemal wszystkich częściach świata. Oczywiście istnieją pewne wyjątki. Znane są przypadki cenienia brzydoty (turpizm), w dodatku kanony piękna zmieniają się w zależności od epoki, sytuacji gospodarczo-politycznej, środowiska naturalnego i tym podobnych, więc interesującym jest, iż wszystkie kultury świata uznają za piękne oraz cenne kamienie ozdobne i metale, a także przypisują im magiczne, czasem też lecznicze, właściwości.

Nefryt, złoto oraz perły odrywały i wciąż odgrywają niebagatelną rolę w wielu aspektach kultury Chin. Zainteresowanie żadami sięga samych początków kształtowania się cywilizacji chińskiej. Do dziś pozostaje kwestią niezrozumiałą, szczególnie wśród naukowców zachodnich, dlaczego kolejne ludy chińskie otaczają nefryt tak wielkim poważaniem, tym bardziej, że od zawsze  zamieszkują tereny bogate w złoża innych kamieni ozdobnych, takich jak diamenty, szmaragdy czy topazy, uznawanych przez kulturę europejską za szczególnie cenne. Istnieje nawet chińskie przysłowie: Złoto jest drogie, ale nefryt bezcenny (Jīn yǒu jià yù méi jià金有价玉没价). Zainteresowanie Chińczyków tym rodzajem kamienia można porównać do estymy, jaką otacza się biały diament w kręgu kultury zachodniej, choć wpływ nefrytu na chińską filozofię czy język jest nieporównywalnie większy niż diamentu na kulturę Europy i Ameryki. Mimo wielu różnic w postrzeganiu kamieni ozdobnych, dla obu cywilizacji wspólną pozostaje estyma, jaką darzą złoto, oraz słabość do pereł. Wszystkie te tendencje znajdują swoje odbicie w idiomach (chéngyǔ 成语) i przysłowiach (súyǔ 俗语), używanych także we współczesnym języku mandaryńskim.

Chińskie słowo na oznaczenie złota to jīn (金). Może on oznaczać także 'połyskliwy metal', 'pieniądze', a nawet 'coś/kogoś wysoce poważanego'. W chengyu często występuje w parze z nefrytem (yù 玉), oznaczając 'bogactwo' (jīnyù 金玉), jak w idiomie jīnyù mǎn táng (金玉满堂, dosłownie: 'dwór wypełniony złotem i nefrytem'), używanym dla podkreślenia niezwykłej zamożności danej rodziny. Co ciekawe, frazeologizm ten można rozumieć także jako określenie niezwykłej wiedzy oraz mądrości, podkreślając wagę, jaką Chińczycy przywiązują do edukacji. W Chinach połączenie piękna rzeczy uznawanej za wyjątkową z cnotą (w tym wypadku mądrością) funkcjonuje już od czasów neolitycznych, przypieczętowane od VI wieku p.n.e. przez Konfucjusza, dopatrującego się w nefrycie symbolu wszystkich cenionych wartości. W tym znaczeniu jīn występuje w wyrażeniu jīnyù liángyán (金玉良言), oznaczającym 'słowa mądrości' lub 'bezcenną radę'. Może też podkreślać czyjeś szlachetne pochodzenie, tak jak w idiomie jìnshì yùyè (金枝玉叶, dosłownie: 'złote gałęzie i nefrytowe liście'), którym określano osoby wywodzące się z najbardziej poważanych rodów arystokratycznych, w szczególności członków rodziny królewskiej lub niezrównane piękności. Występowanie słowa 'złoto' w tego typu wyrażeniach nie zawsze implikuje powiązania z bogactwem w znaczeniu posiadania dużej ilości pieniędzy, w niektórych przypadkach oznaczając bogactwo wiedzy i mądrości, a w jeszcze innych podkreślając warte podkreślenia cechy opisywanych przedmiotów lub ludzi, charakteryzujących się wysoką pozycją albo niezwykłą urodą.

Złoto kojarzono przede wszystkim z obfitością urody, pieniędzy, mądrości, z kolei nefryt utożsamiano raczej z niezwykłością, wybitnością. We fragmencie Księgi rytuałów, przypisywanej jednemu z największych chińskich filozofów, Konfucjuszowi, czytamy:

Zǐ Gòng [uczeń Konfucjusza] spytał Kǒngzǐ: „Mogę spytać dlaczego jest tak, że szlachetni w starożytności tak wysoko cenili nefryt a w tak nisko cenili inne kamienie? Czy to dlatego, że nefrytu jest tak niewiele, a innych kamieni tak dużo?”.

Konfucjusz rzekł:” Szlachetni z dawnych czasów nie lekceważyli innych niż nefryt kamieni dlatego, że było ich wiele i nie cenili nefrytu dlatego, że było go niewiele. Widzieli w nim odbicie cnót. Jest ciepły i miły w dotyku, lecz posiada połysk i blask, niczym cnota humanitarności; jest delikatny i wysublimowany, lecz mocny i wytrzymały, niczym cnota mądrości; krawędzie ma ostre, lecz nie rani, niczym cnota sprawiedliwości; jego ciężar ciągnie go ku dołowi niczym etykieta i rytuał; przy uderzeniu wydaje dźwięk długi, ciepły i melodyjny dźwięk, który zamiera nagle, nie wydając echa, niczym muzyka; jeśli posiada skazy, to nie przesłaniają one jego blasku, ale jego blask nie przesłania też jego skaz, tak samo jak lojalność i oddanie; jego blask nie ukrywa się w środku, lecz emanuje na wszystkie strony, niczym zaufanie; jego połysk zawiera w sobie i biel, i wszelkie odcienie tęczy, niczym Niebo; kiedy spogląda się w jego głębię, widzi się góry i rzeki, dlatego odbija się w nim całe piękno Ziemi; nie ma nic mu równego pod Słońcem, czym przypomina Drogę; „Wiersz” mówi: „dostojnik o dobrych obyczajach jest niczym nefryt”, czyli [nefryt] jest równie godny czci jak szlachetni z dawnych czasów”.

Powyższy fragment dobitnie wyjaśnia, w jakich kategoriach Chińczycy postrzegają nefryt od VI wieku p.n. e. Komentatorzy konfucjańscy nawiązywali do idei porównywania przymiotów tego kamienia do różnych cnót, cenionych umiejętności albo ważnych dla chińskiej kultury idei, lecz z biegiem czasu ilość tych porównań stopniowo malała do pięciu najważniejszych dla Konfucjusza, zwanych Pięcioma Cnotami (五常 Wǔcháng), czyli pięcioma cechami charakteru, które Kǒngzǐ uważał za najbardziej fundamentalne. Są to: rén (仁–'humanitaryzm'), yì (义–'sprawiedliwość/ praworządność'), lǐ (礼–'rytuał'), zhì (智–'mądrość') i xìn (信–'zaufanie'). W 初学记, jednym z najbardziej znanych komentarzy konfucjańskich, pochodzącym z czasów panowania dynastii Tang (618-907 r.) znajduje się taki fragment:

W nefrycie zawiera się pięć cnót: jest łagodny i delikatny, lecz błyszczący, niczym cnota mądrości; krawędzie ma ostre, lecz nie rani innych, w czym przypomina humanitarność; potrafi utrzymać siebie w ryzach, nie niepokojąc innych, tak jak czyni to sprawiedliwość; jeśli posiada wewnątrz skazę, to można ją dostrzec od razu, jak to się dzieje z zaufaniem; jego ciężar ciągnie go ku ziemi, co upodabnia go do cnoty zachowywania rytuałów.

Z tego powodu nefryt poza wyrażeniami związanymi z bogactwem i obfitością występuje w idiomach takich jak  'ambrozja, nektar' lub 'najwyższej jakości wino' (qióngjiāngyùyè 琼浆玉液), 'znakomita, doskonała (kobieta)' (rú huā sìyù 如花似玉, dosłownie: 'piękna jak kwiat, wytworna jak drogocenny nefryt'), 'olśniewająca wystawnym wystrojem rezydencja' (qiónglóuyùyǔ 琼楼玉宇),uwydatniających piękno, doskonałość opisywanych obiektów, lub w idiomach związanych z myślą konfucjańskich, na przykład 'ulepszanie charakteru poprzez przyjmowanie krytyki' (tā shān zhī shí kěyǐ gong yù 他山之石可以攻玉, dosłownie: 'nefryt można wypolerować za pomocą innego kamienia górskiego'), w których na pierwszy plan wysuwa się poszukiwanie moralnej doskonałości.

W podobnym co nefryt kontekście pojawia się w chengyu perła (míngzhū 明珠), zazwyczaj skracana dojednosylabowej wersji  zhū (珠). W mitologii chińskiej funkcjonuje jako symbol doskonałości i wyjątkowości, gdyż jest jedynym kamieniem ozdobnym powstającym wskutek procesów organicznych. Ciężko określić jakąś szczególną dziedzinę lub cechę, której przypisywano by perłę. Jej obecność w tego typu frazach zazwyczaj związana jest z jakąś charakterystyczną, pozytywną cechą opisywanej osoby lub przedmiotu. Na przykład w słowie zhūyù (珠玉 –  '(przenośnie) wybitne dziełach literackie lub cenione aforyzmy') podkreśla wyjątkowość mądrości, zawartej w pewnych tekstach. Idiom ten posiada też znaczenie 'geniusz, wyróżniająca się talentem osoba' i w tym wypadku użycie słowa 'perła' wiąże się z talentem jako wartością cenną samą w sobie. Podobna symbolika pojawia się w wyrażeniu  cānghǎiyízhū (沧海遗珠), oznaczającym nieodkryty talent, schowany przed światem tak głęboko jak głębokie jest dno morza. Perłę kojarzono także z doskonałością (zhūliánbìhé  珠联璧合 – 'idealna  kombinacja'), mądrością (zìzìzhūyù 字字珠玉 – 'każde słowo zdaje się być jak klejnot (mądrości)'), wyjątkowością relacji (zhǎngshàngmíngzhū 掌上明珠 –'ukochana osoba', zazwyczaj o córce) lub prymarnością (tànlídézhū 探骊得珠 – 'wyłowić najistotniejsze punkty').

Bogactwo to wartość względna, tak jak pojęcie piękna. W idiomach chińskich utożsamiane jest z obfitością nie tylko pieniędzy, ale też mądrości, urody, prestiżu, symbolizowanych zazwyczaj przez trzy rzeczy, które bez względu na epokę i szerokość geograficzną są postrzegane jako piękne, a także jednoznacznie kojarzą się z zamożnością i finansowym powodzeniem. Poza tym każda z nich uosabia jakąś pozytywną wartość lub cechę, co dowodzi, że łączenie piękna bezpośrednio z dobrem i wyjątkowością jest ponadczasową oraz uniwersalną tendencją.

Źródła ilustracji