Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce, dzięki czemu nie będą zbierane żadne informacje.

Elementy symboliki nefrytu w wierzeniach, praktykach oraz mitach taoistycznych

Kultura
Typography

Taoizm (Dàojiào 道教) jest kolejną z doktryn wywodzących się z okresu Stu Szkół za czasów Wschodniej Dynastii Zhōu. Za jej twórcę uznaje się Lǎozǐ (老子), któremu przypisuje się autorstwo świętej księgi taoizmu Dàodéjīng (道德经).

Lǎozǐ miał żyć i działać na przełomie VI i V wieku p. n. e., niektóre źródła utrzymują, że znał Konfucjusza i prowadził z nim dysputy filozoficzne. Bez względu, jak było naprawdę, taoizm powstał i rozwijał się w opozycji do konfucjanizmu, podejmując polemikę we wszystkich aspektach, od miejsca człowieka w społeczeństwie po podejście do zjawisk nadprzyrodzonych. Taoiści zakładali, że każda ludzka istota powinna być wolna i głównym celem jej życia jest odnalezienie szczęścia i zbawienia, czyli zrozumienie dào (道). Nie da się przetłumaczyć tego pojęcia na język polski, zachowując jego wielowymiarowe znaczenie. W najprostszym rozumieniu dào jest potężną, bezosobową mocą, znajdującą się w każdym przedmiocie ożywionym i nieożywionym, dbającą o zachowanie naturalnego, wynikającego z kosmologii porządku. Mimo, że dào stanowi część każdej rzeczy czy istoty, to nie można go w pełni poznać ani zrozumieć, lecz należy podejmować ciągłe próby w tym kierunku i pielęgnować cnoty, pojmowane jednak inaczej niż w konfucjanizmie. Dopiero wtedy możliwe staje się osiągnięcie szczęścia i spełnienia, a ci, którym dane było dostatecznie pojąć istotę dào, mogą dostąpić oświecenia i wzbić się na wyższy poziom świadomości. Można zaryzykować stwierdzenie, że dào to synteza wspomnianego już również bezosobowego bóstwa tiān z buddyjskim pojęciem nirwany.

Niemal od samego początku swego istnienia taoizm rozwijał się w dwóch kierunkach. Pierwszy określa się mianem taoizmu filozoficznego (Dàojiā 道家), drugi zaś znany jest jako taoizm religijny (Dàojiào 道教). Ciężko przeprowadzić wyraźną granicę między dwoma tymi nurtami, jednak większe zainteresowanie nefrytem zdecydowanie przejawiał taoizm religijny, do którego szybko zaczęły przenikać wpływy ludowe, wraz z ich tradycjami, wierzeniami i magicznymi praktykami. Na drodze do osiągnięcia oświecenia i tym samym nieśmiertelności pomocne były techniki dietetyczne, ekstatyczne, ćwiczenia oddechowe, eksperymenty seksualne i doświadczenia alchemiczne, które jednak w przeciwieństwie do alchemii europejskiej nie skupiały się na odnalezieniu cudownego sposobu na produkcję złota, ale na odkryciu eliksiru wiecznego życia. Nefryt, z racji swej twardości i wytrzymałości uznawany za środek do osiągnięcia wiecznej młodości i nieśmiertelności, od razu znalazł się w kręgu zainteresowań wyznawców taoizmu magicznego. Stąd narodziła się interesująca teoria, głoszona przez żyjącego na przełomie III i IV wieku taoistycznego filozofa Gě Hóng (葛洪) w jego zbiorze 抱朴子 (Bàopǔzǐ). Według tej teorii ze szczytów gór, gdzie znajdowały się złoża żadów, miała wypływać magiczna substancja. Po dziesięciu tysiącach lat zamieniała się w kryształy nefrytu, które przywrócone do postaci cieczy i zmieszane z odpowiednio dobranymi ziołami miały posiadać właściwości eliksiru nieśmiertelności , gdyż wierzono, iż żady miały pomagać w utrzymaniu przy ciele duszy pò (魄) , zwiększając szansę na utrzymanie wiecznej młodości. Zazwyczaj tuż przed pochówkiem odprawiano też rytuał przyzwania duszy hún (魂), aby posiliła się złożonymi do grobu darami zanim uda się w swoją podróż w Zaświaty. Wierzono, że tylko wtedy, gdy duch będzie zadowolony, nie wróci, by nękać żyjących. Żeby zatrzymać hún, zwabiano ją do zwłok i zatykano usta nefrytem, który miał zatrzymać duszę na ziemi tak długo, aż nasyci się złożonymi ofiarami. Istniała też praktyka przyjmowania nefrytu w formie pigułki, co nie miało na celu przedłużenia życia, lecz zdobycie umiejętności lewitacji. Z kolei amulety z żadu miały chronić przed upadkiem z konia.

Taoizm chętnie wchłaniał elementy innych wierzeń, najczęściej buddyzmu, poszerzając panteon bóstw, którym należało oddawać cześć. Niektóre z nich były całkiem nowe, często ustanawiane w związku z konkretnymi potrzebami władców czy dynastii. Za przykład może posłużyć rodzina Táng, która uzasadniała prawo do sprawowania przez siebie rządów przez wykazywanie pochodzenia swoich członków od Lǎozǐ. Wyniesienie fundatora taoizmu do rangi boga skutecznie wzmacniało wizerunek kolejnych cesarzy tejże dynastii. Lǎozǐ miał zasiadać na jednym z trzech tronów niebiańskich pod przydomkami Dàodé Tiānzūn (道德天尊) lub Tàiqīng (太清), dzierżąc wraz z Yuánshǐ Tiānzūn (元始天尊, znanym też jako Yùqīng 玉清) i Língbǎo Tiānzūn (灵宝天尊)  najwyższą władzę. Te trzy postaci funkcjonują pod wspólnym mianem Sānqīng i zajmują najwyższe miejsca w taoistycznym panteonie.

Według tradycji taoistycznej, Yùqīnga (Nefrytowa Czystość) uważano za pierwszy byt, stwórcę Nieba i Ziemi, nad którymi sprawował rządy i który dał początek wszelkiemu istnieniu. Miał z czasem odsunąć się od władzy i przekazać panowanie nad jednym z trzech Niebiańskich Pałaców (Tiāngōng 天宫) swojemu dotychczasowemu zastępcy o imieniu Yùhuáng (玉皇, dosłownie 'Nefrytowy Cesarz'). Wyznawcy niektórych odłamów taoizmu otaczali Nefrytowego Cesarza czcią jako najwyższe bóstwo panteonu taoistycznego, ważniejsze nawet od Tàiqīnga i Shàngqīnga. Zasiadał on na tronie pałacu, wybudowanego na Nefrytowej Górze, skąd pochodzić miała wszelka Prawda. Jedna z wersji jego imion, Yùdì (玉帝), funkcjonuje jako chińskie imię buddyjskiego boga Indry  .

Mimo, że z postacią Nefrytowego Cesarza wiążą się legendy sięgające początków świata, jest on bóstwem stosunkowo nowym. Pojawił się w czasach panowania cesarza Zhēnzōnga (眞宗, 998–1022) z dynastii Sòng (宋, 960-1279), który, by wzmocnić swój wizerunek, twierdził, że odwiedzili go przybysze z niebios, w tym właśnie wymyślony na potrzeby propagandowe Yùhuáng. Cesarz nie tylko stworzył nowego boga, ale w 1022 roku wyniósł go do rangi najwyższego bóstwa i obdarzył przydomkami Tiān Gōng (天公, 'Niebiański Lord'), Shàngdì i Dàdì (上帝/大帝, 'Najwyższy Władca' lub 'Bóg'). Sto lat później jeden z jego potomków, Huīzōng (徽宗, 1100–1126), wzniósł Nefrytowemu Cesarzowi pierwszą świątynię, a później wiele kolejnych na terenie całego kraju.

Istotnym jest, że właśnie pierwiastek „nefryt” został wybrany, by znaleźć się w imieniu dwóch z trzech najważniejszych bóstw panteonu taoistycznego. Prawdopodobnie zabieg ten miał wskazywać na trwałość i nieprzemijalność ich rządów, a także podkreślać wyjątkową czystość moralną, charakteryzującą obie te postaci, która legitymizowała ich prawo do sprawowania władzy, tak samo jak działo się to w przypadku legitymizacji władzy kolejnych dynastii.

Kolejnym mającym silny związek z symboliką nefrytu bóstwem jest Królowa Matka Zachodu (Xīwángmǔ 西王母), która należy do grona najstarszych i najważniejszych bóstw chińskiej mitologii. Miała mieszkać na Górze Kūnlún (昆仑) w środkowej Azji (czasem Kūnlún utożsamia się z Hindukuszem), którą uważano za filar podtrzymujący niebo, a zarazem pomost między światem ludzi a światem istot nadprzyrodzonych. Kūnlún w zapiskach z czasów dynastii Táng  nazywana jest też Górą Sumeru, zamieszkiwaną przez boga Indrę i jego żonę. Na jej szczycie znajdował się Nefrytowy Pałac, siedziba Xīwángmǔ i Nefrytowe Jezioro (Yáochí 瑶池), nad którego brzegami ów pałac został zbudowany, a jej zbocza porastały drzewa rodzące różnego rodzaju kamienie szlachetne, w tym  także i nefryt.

Pośród najróżniejszych fantastycznych postaci ze świty Xīwángmǔ znajdowało się pięć Nefrytowych Panien (Yùnǚ 玉女). Każdej z nich przypisany był jeden z kierunków świata (w kulturze chińskiej wyróżnia się piąty kierunek zwany „środkiem”) i odpowiadający mu żywioł, którego kolor określał, jakiej barwy szaty nosiła dana Nefrytowa Panna. Czasem mianem Nefrytowej Panny nazywano też inne pomniejsze bóstwa i duchy z kręgu wierzeń taoistycznych.

Źródła ilustracji:

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Jade_Emperor._Ming_Dynasty.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Queen_Mother_of_the_West